Юрась Шамецька – ВЕРШЫ

У 1987 годзе, вядомы ангельскі спявак Стынг (Sting www.sting.com ) напісаў песню “Ангелец у Нью Ёрку” (Englishman In New-York www.youtube.com/watch?v=0Vq0FRUjSbA ) , дзе параўнаў сябе з іншапланетнай істотай, якая апынуўшыся ў Нью Ёрку, не разумее тутэйшых парадкаў. Стынг спяваў пра розніцу паміж ангельцамі і ньюёркцамі, пра свой акцэнт, пра тое, як адчуваў сябе трасніком у дзікім горадзе. Слухаў я песню ( вельмі пазытыўную і лірычную) і нешта не разумеў – не вязаліся разам сэнс слоў і мелодыя песні. Можа менавіта з той пары, запала жаданне апынуцца ў Нью-Ёрку, каб самаму параўнаць, што ж праўдзівей на свеце ці то словы, ці то музыка.

Але ў тыя далёкія часы, каб дабрацца да Нью Ёрку, трэба было мець амерыканскую візу, якая давала магчымасць купіць білет на амерыканскі Boeing, толькі ў адзін бок, і таму ідэя не атрымала далейшага працягу.

Час мяняе наваколле, мяняе нас, падпарадкоўваючыся нашым жаданням. Так атрымалася, што маючы канадыйскі пашпарт і японскую Таёту ( Toyta ), якая спадзяюся паслужыць яшчэ некалькі гадоў, дабрацца да Нью Ёрк Сіті з канадыйскай Атавы, паводле Гугл (Google www.google.com ) магчыма сёння за сем з паловай гадзін. Тут трэба удакладніць, што дабрацца менавіта да Нью Ёрк Сіті, а не Нью Ёрка – бо памежнік на мяжы не адразу зразумеў, куды ж мы менавіта едзем, пачуўшы пра Нью Ёрк. Але пра гэта крыху пазней. А пакуль, адкінушы на сядзенне свой GPS, які пачаў адказвацца ўводзіць амерыканскі ZIP код гатэлю, дзе мы павінны былі спыніцца, у спадзяванні купіць амерыканскую мапу па дарозе, завёў машыну і мы паехалі.

Да амерыканскай мяжы амаль гадіна з паловай на машыне. Зноў падумаў пра Стынга, вырашыўшы назваць свае будучыя замалёўкі “Беларус у Нью Ёрк Сіті” (Belarusian In New York City), бо песьня вельмі добра слухаецца і сёння :

It takes a man suffer ignorance and smile
(Тут давядуць чалавека да пакутаў ад невуцтва і усмешак)
Be yourself no matter what they say…
(Будзь самім сабой незалежна ад таго, што яны кажуць…)

Напяваючы гэтыя словы – хайда ў Нью Ёрк Сіті.

У пятніцу раніцай праехаць канадыйска-амерыканскую мяжу заняло хвілін дваццаць.

”Where you are going?” – трымаючы нашыя пашпарты, запытаўся памежнік, калі мы пад’ехалі да яго кабінкі. Памежнік, на выгляд гадоў трыццаці, невялікага росту, руды, трымаўся упэўнена і спакойна.

”To New York.”
“Where?”
“To New York” – думаючы, што ён не пачуў, паўтарыў я.
”Where in New York? Where you are going stay?”

Тут я зразумеў, што існуе штат Нью Ёрк, у якім мы павінны апынуцца, пераехаўшы мяжу, і існуе Нью Ёрк Сіті – горад Нью Ёрк, куды мы, менавіта, і накіроўваемся.

“In New York City.” – канчаткова удакладніў я.
“Where you are going stay in New York City?”
“We made a hotel reservation in New Jersey.”
“You are going to stay in New Jersey.” – гэта было ўжо не пытанне – памежнік канчаткова зразумеў куды ж мы накіроўваемся і больш пытанняў не задаваў. Прасканіраваў нашы пашпарты і толькі дадаў: “You are all set”.

Я націснуў на газ і мы апынулася ў Злучаных Штатах Амерыкі. Не магу казаць пра адчуванні Алісы з вядомай кніжкі, але ў гэты момант падумаў менавіта пра яе. Нават не пра Алісу, а пра Джоні Дэпа, які сыграў у апошнім кіно “Аліса ў краіне цудаў” (Alice in Wonderland) – такі ў капялюшыку, вельмі нагадвае чымсці дзядзку Сэма – дурненькі амерыквнскі стэрятыпны сымбаль – толькі колеры іншыя.

“Welcome To New York” (Запрашаем у Нью Ёрк ) – сустрэў нас дарожны знак, маючы на ўвазе менавіта штат, а не горад. Мы паехалі па дарозе з лічбай – 65. Гэта хуткасць у мілях, якая дазваляецца на гэтым участку дарогі. Мілі, а не кіламетпы; галоны, а не літры; фарэнгейты, а не градусы – ўсё іншаму. Іншае вымірэнне, іншая цывілізацыя. Амерыканцы ня лепшыя і ня горшыя – яны іншыя. Іншыя ад захаплення да ненавісці. З імі трэба весці па іншаму, па іншаму размаўляць, думаць.

Амерыка. Тут не вельмі лічыцца з тваім меркаваннем ( а дзе лічацца?). Галоўнае ты таксама можаш не лічыцца з іншымі. У гэтым свабода – маеш права сам выбіраць, як табе жыць. А узровень жыцця па выгляду дарог, якасці сэрвіса выглядае больш якасным, нават у параўненні з Канадай. Але усё адносна ў жыцці – якім ты бачыш яго, такім яно і выглядае. Апошні сказ банальны, але на сто адсодкаў падыходзіць, да месца ў якое мы цяпер накіроўваемся.

Праехалі амерыканскую мяжу – запрацаваў GPS. Цяпер мачыма увесці адрас і ня думаць больш пра мапы – GPS вывязе куды трэба. Вядзе дакладна, падказываючы куды ехаць далей, дзе звярнуць. Адразу GPS паказаў, што ехаць нам 300 кіламетраў па штаце Нью Ёрк да штату Пенсільванія. Цяпер можна ўключыць круіз-кантрол і крыху расслабіцца: ня думаць пра дарогу. Дарога роўная і ня будзе зварочваць, да Пенсільваніі.

Хутка зрабіў першыя здымкі. Ці падобныя на беларускія пейзажы? І так і не так. Падумалася, якая б розніца не была, неба – толькі яно адно падобнае на сто адсодкаў, з тым што мы бачым на Беларусі. Дзе б я ня быў, куды б ня ехаў, колер неба заўсёды адзіны: ці ты ў Менску, ці ў Парыжы, ці тут у Амерыке – неба адно на ўсіх. Яно мяняецца пры розным надвор’і, але гледзячы на неба ты ніколі не зразумееш, дзе ты апынуўся. Ты ніколі не выбіраеш неба. Ты можаш выбраць дарогу, але не выбіраеш неба. Неба гэта душа, якая выбірае цябе.

Спыніліся ў Серакузах, каб нешта перакусіць – едзем далей. Пенсільванія выгдядае больш цікавей, але часу разглядаць наваколле няма. Працягваем рухацца, каб да вечара дабрацца да Нью Ёрку.

Пенсільванія чымсці нагадвае украінскія Карпаты. Горы не вялікія, але пакатацца на лыжах зімовай парой, тут – адно захапленне.

Дарога з двух палоснай пераходзіць у тры паласы. Мы пад’яджаем да Нью Джэрсі. Колькасць машын павялічываецца, трэба глядзець і слухаць, што кажа GPS. Cпыніцца не магчыма, амаль прапускаю паварот. GPS дае каманду на права. Дарога раздвайваецца – губляюся ў якім накірунку ехаць. Еду ужо на ўздагад, але пападаю правільна – потым рэзка направа і зноў налева. Амерыканскія хайвэі. Трэба мець вопыт, каб тут справіцца. Але спраўляюся, маючы больш – менш вопыт паводзінаў на хайвэе і мы, дарэчы, дабіраемся да гатэлю.

Гэта тое, што мы сёння праехалі. Дарога ад Атавы да гатэлю заняла 8-м з паловай гадзін. Ня кепска. Трэба усталявацца ў гатэль і заўтра на Манхэттэн. Дзень першы скончаны. Нью Ёрк адміністрацыйна раздзелены на 5 раёнаў: Бронкс, Бруклін, Квінс, Манхэтан, Статэн-Айленд. За два наступныя дні мы павінны пабываць у двух: Манхэтан і Бруклін.

Усталі рана. Трэба было пераехаць з Нью Джэрсі, дзе мы здымалі гатэль (http://www.holidayinn.com/hotels/us/en/secaucus/hmnnj/hoteldetail#) у Нью Ёрк. Аўтобус нумар 320, у раніцу ходзіць кожныя 10 хвілін. Астаноўка недалёка ад гатэлю. Аўтобус ішоў па спецыяльнай дарозе, нырнуў у Лінкалн тунэль (Lincoln Tunnel), які звязывае пад вадой Нью Джэрсі і Нью Ёрк Сіту, вынырнуў і мы апынуліся на 42-й вуліцы Манхэтэна. Дарога заняла 15 хвілін. Вельмі зручна арганізавана. Білет на дарослага 7.50$ у два канцы, дзецям да дванаццаці гадоў бясплатна. Тым жа шляхам вярталіся ўвечары назад.

Вось ён Нью Ёрк: каляровы, высокі, шматлюдны, небяспечны і незразумелы. Людзі, машыны, будынкі, цёплы асвальт, гарачыя вочы крамаў, няспынны паток людзей, якія ідуць, але нікуды не спяшаюцца.

Горад вар’ятаў, вочы нулі,
шторм з акіяна – не патануць,
неба ня бачна, ня бачна зямлі
кожны ў сабе тут не мае цаны.

Нешта такое застракатала ў галаве. Стоп, стоп, хутчэй выключыць гэта.

Дзень выдаўся цёпны, але сонца не было. Фотакарткі атрымаліся шэраватыя, несвяточныя, таму можна глядзець даўга, стараючыся заглянуць у кожная вакно, адчуць аб’ёмнасць і спакой ці намаганні, якія трэба было прыкласці, каб збудаваць гэту моц і веліч.

За такі даволі кароткі перыяд амерыканцы збудавалі горад, які варты захаплення. Прага да дзеяння – тыповая амерыкаская рыса. Менавіта яны вывелі формулу дзеяння, якая дала найлепшыя вынікі. Дзядам сёняшніх амерыканцаў трэба было угрызацца ў гэтую зямлю, дакладна адваёвываць яе для сябе і будаваць цывілізацыю. Менавіта цывілізацыя прыгадваецца, калі бачыш Манхэтэн.

Той узровень цывілізацыі, да якой амерыканцы дайшлі за гады свайго жыцца заслугоўвае вялікай павагі. Прага да дзеяння – галоўнае, што адрознівае амерыканцаў ад іншых. Ня думай, што скажуць іншыя – дзейнічай. Успомніліся нашыя дзяды, якія гінулі ў войнах, бурылі і будавалі свае гарады, але не здолелі зрабіць тое, чым магчыма б было ганарыцца. Але гэта – іншая справа, а пакуль мы ідзем далей і горад з удзячнасцю вітае нас энегріяй вялікай павагі.

Мне вельмі падабаецца НьюЁркская архітэктура. 3D будынкі стараюцца выцягнуцца адзін перад адным ды й перад тымі, хто унізе звяртае на іх увагу. Будынкі цягнуцца да неба, і здаецца праз некалькі гадоў будуць яшчэ вышэй, настолькі жывымі яны выгдяжаюць. Няма тут еўрапейскай раскошы і рысоўнасці, але ёсць густ, сучаснасць, нягдедзячы на тое, што шмат з іх пабудавана амаль сто гадоў таму. Чым старэйшы становіцца горад, тым цікавей ён становіцца. Вы не знойдзеце шмат рамантызму ў Нью Ёрку – сказаў сабе, і падумаў, што гэта ня праўда. Нью Ёрк – многатварны. Калі пашукаць, то абавязкова знойдзецца: і цішыня вуліц, і ўзнёслыя юнацкія вочы, і кава, і чырвонае віно і ружы.

Дарэчы пра ружы. Калі мы ехалі на аўтобусе ў Манхэтэн, адзін дзівак на скрыжаванні, прадаваў ружы. Бегаў ад машыны к машыне і прапаноўваў тры букеты руж. Я яшчэ падумаў, хто ў яго тут купіць, у такім месцы? Менавіта хтосці купляе, калі ён выбраў тое месца.

Мы хадзілі па Нью Ёрку і я забыўся пра Менск.

Тут пачынаецца Ўол Стрыт – вуліца амерыканскай мары, якая па сёнешні дзень застаецца сымбалям амерыканскага фінансавага дамінавання ды поспеху . Скрыжаванне Ўол Стрыт і Бродвэя – малюнак, які бачыўся толькі ў кіно, выглядае сапраўдным і натуральным.

У суботу Ўол Стрыт выгдядае не вельмі шматлюднай, але і не не выглядае сціплай. Вуліца не губляецца сярод іншых, хоць, на самой справе, вельмі кароткая. Трэба сказаць, што глядзець тут няма на што, хоць назва і сымбалі застаўляюць пра гэта думаць. Ўол Стрыт – жывая амерыканска легенда, ідэя і мара.

Падыйсці да знакамітага атакуючага быка (Charging Bull), што недалёка ад Ўол Стрыт, напачатку Бродвэя (Broadway), было даволі цяжка. Я быў здіўлены, калі даведаўся, што скульптура італьянска- амерыканскага мастака Артура ДіМодіка (Arturo DiModica http://www.chargingbull.net/main.html ), з’явілася на гэтым месцы толькі ў 1989 годзе. Здавалася, стаіць яна тут – ну, не з часоў заснавання Нью Ёрку, дык даволі даўно. Бык пусты ўнутры – брынчыць, як барабан, але весіць больш чым за две тоны. Даволі надзейны – смелыя хлопцы, бралі яго за рогі, садзіліся наверх і выглядалі лепей, чым канзаскія, ці тэхаскія каўбоі. Цікавы факт, што Артур ДіМодіка усталяваў быка без дазволу гарадскіх уладаў – ноччу. Потым улады адвезлі скульптуру, амаль што не насметнік, але людзі адваявалі права пакінуць яго на гэтым месцы. І стаяць яму тут, і стаяць, бо вельмі выразны сымбаль Нью Ёрка, харызматычны.

Гуляючы па Бродвэю, мы амаль што не мінулі самае трагічнае месца Нью Ёрку – Граунд Зеро (Ground Zеrо). Нейкія актывісты раздавалі фотакарткі, на якіх адлюстраваліся два найвялікшыя будынкі ў свеце, будынкі Сусветнага Гандлёвага Цэнтру, якія зніклі з гэтага месца ў адзін дзень – 11 верасня 2001 года. Месца выглядае – будоўля будоўлей. Можна назваць шмат прычынаў чаму гэтая падзея, калі не сказаць замоўчваецца, дык не на слыху. Але факт, што мемарыял на гэтым месцы будуецца марудна на працягу ўжо некалькіх гадоў, а успамінаюць пра гэты трагічны дзень амерыканцы з неахвотай. Можа па той жа прычыне немцы ня любяць распавядаць пра другую сусветную вайну – навошта варашыць раны.

Мы моўчкі пастаялі пад будаўнічымі лясамі, нейдзе збоку ад будаўнічай пляцоўкі, каля запаленай свечкі у гонар 343-х пажарных, якія загінулі тут.

Пра іншых ні слова.

Бруклін знакаміты сваім Бруклінскім мастом і вечным супрацстаяннем, якое цягнецца больш за стагодзе: што было ранней яйка, ці курыца. Пачаўся Нью Ёрк з Манхэтена, ці з Брукліна. Хто тут галоўны, а хто першы?

Бруклінскі мост ужо не так уражлівае яго наведвльнікаў, як гэта, магчыма, было на прыканцы 19-га стагодзя, а дакладна ў 1883 годзе, калі Бруклінскі мост быў пабудаваны. Быў ён тады найдлінейшым падвесным мастом, хоць і да сёнешняга дня ўваходзіць у дзесятку знакамітых інжынерных будынкаў свету.

Сам Бруклін вялікага уражання не зрабіў: стары, недастаткова дагледжаны горад. Пашарпаныя кварталы, шмат зелені, але не дастае вытанчанасці і дасканаласці Манхэтэна, і здаецца прайграе яму па сваіх якасцях. Магчыма, пабачыць і пахадзіць па гораду, пажыць больш – ён адчыніў бы нешта сакральнае, але пры нашым кароткім наведанні, нічога такога не адбылося.

Калі мы праяджалі адну з вуліц, каля заправачнай станцыі, двое паліцэйскіх арыштоўвалі нейкага чорна-кожага хлопца. Адзін паліцэйскі стаяў з пісталетам перад гэтым хлопцам, загадваючы закінуць рукі назад, – другі пачаў надзевець наручнікі. Было гадзіны дзве па-апоўдні. Усё гэта я назіраў некалькі секунд – аўтобус пайшоў далей. Але гэты факт зусім не здзівіў, бо ў Нью Ёрк гэта – Нью Ёрк. Пасткі і нечаканасці могуць з’яўліцца неспадзявана і пастаянна.

Іншая праблема Амерыкі – свабодная сброя. Прадаецца і купляецца, амаль, што свабодна. І ўлады ня маюць жадання гэтую свабоду забараніць ці абмежаваць. Тое з дапамогай чаго, Амерыка будавалася і шукала свайго шчасця ў свеце застаецца недатыкальным.

Пабачыўшы вышэй апісаны інцыдзент, захацелася хутчэй вярнуцца, на Манхэтен. Што мы і зрабілі праз некалькі хвілінаў.

Верхні Манхэтн мы пачалі глядзець на прыканцы трэццяга дня. Верхні Манхэтн – гэта Сентрал Парк (Central Park) і 5-я авеню, Лінколн Центр (Lincoln Centre) і Калюмбійскі універсітэт (Columbia University).

Дакота – першы будынак у Нью Ёрку, які пабудаваны, каб пасяліць туды знакамітасцяў. Знаходзіцца на скрыхаванні 72-й вуліцы и Central Park West. Гэты будынак знакаміты тым, што ў гэтым доме жыў Джон Ленан – знакаміты лідар группы Бітлс, групы нумар адзін рокавай музыкальнай культуры дваццатага стагодзя. Калі паглядзець на правы балкон пятага паверха – балкон Ленана. Тут 8 снежня 1980 года, каля пад’езду з аркай (арка бачна на фота), Ленан быў застрэлены, адным са сваіх фанатаў Маркам Чэпменам. Даўно гэта было. Бітламанам ніколі ня быў. Кажуць, што Ёка Она – жонка культавага музыкі, так тут і жыве на пятым паверсе.

Аб’ехаўшы Сентрал Парк з усходу, мы апынуліся на Міле Музеяў. Тут на працягу амерыканскай мілі пабудавана ў розныя гады каля дзесяці музеяў.

Метрополітэн Музей Мастацтва (Metropolitan Museum of Art) – найбольш знакаміты з іх, але ў нядзедю ён вельмі загруджаны і лепей хадзіць сюды ў будні дзень. Папасці сёння ў Метрополітэн Музей нам не выпала. Наступны раз абавязкова трэба прыйсці сюды. А пакуль што – фота. Людзей, жадаючых бачыць прыгожае, вельмі шмат. Гэта парадавала.

Верхні Манхэтен падаўся больш спакойным, чым цэнтральная яго частка і Даўнтаўн. Сентрал Парку балансуе гарадскую мітусню з жывым спакоем і ідыліяй прыроды. У Сентрал Парку можна пасядзець, адпачыць, крыху раслабіцца, але людзей там даволі штат, асабіста параўновываючы з нашымі антарыйскімі лясамі, дзе не сустрэнеш нікога, калі нават і пажадаеш сустрэць. Было бачна, што Верхні Манхэтен – респектабельная частка Нью Ёрка і не кожнаму па кішэне.

Праўда, далей на поўнач пачынаецца Гарлем – раён, дзе, як цяпер паліт-карэктна трэба выражацца, жывуць афра-амерыканцы. Сюды, як і ранней, не вельмі раюць заходзіць вечаровай парой. Але яны неяк ужываюцца : Верхні Манхэтен і Гарлем. Галоўная справа ў мяжах – кожны жыве на сваёй тэрыторыі і праблемы пачынаюцца, калі гэтыя межы парушаюцца. Вось вам і Нью Ёрк : пік цывілізацыі і законы афрыканскіх джунглей у межах, лічымых сотняй метраў (у дадзенам выпадку футах).

Вярнуліся за Тайм Скваре стамлёныя на прыканцы дня – так хацелася зноў прайсці праз яе энергетыку і падзякаваць гэтаму гораду за прыемны час. Плядзеў, як юнакі і дзяўчаты давалі хагс (hugs). Хагс – гэта, калі ты падыходзіш да дзяўчыны, ці хлопца і абдымаеш, як моцна, як жадаеш, тым самым абменіваешся пазытыўнай энергіяй, а можа і не пазітыўнай, я не паспрабаваў.

Конныя паліцэйскія – нармалёвая справа ў Нюю Ёрку. Машына не заўсёды пройдзе праз чалавечы натоўп, а вершнік праскоча – трансфармацыя беларускай пагоні, якой “не спыніць, не стымаць.”

Гэта – апошні здымак, які я зрабіў у Нью Ёрку. Злавіў сабе на думке, што за гэтыя два поўных дні, зусім забыўся пра людзей: просых, розных, якія тут жывуць, якія пабудавалі гэты горад, які нікога не пакіне абыякавым. Кажуць, што Нью Ёрк ня можа пакінуць цябе абыякавым: у яго можна ці закахацца, ці ня зносіць, увогуле. Сябе б я прылічыў да першых. А людзі, людзі – заўсёды галоўнае. Дзякуй ім за тое, што яны стварылі і ствараюць горад у якім можна падняцца на соты паверху Эмпайр-Стэйт-Білдынг, ці моўчкі спаць на вуліцы, не зважаючы увагі, што абдываецца вакол.Гэта Нью Ёрк.